türk siyasetinde kadınların yeri ne demek?

Türkiye'de kadınların ulusal siyasette aktif katılımları vardır ve son seçimlerde Türk parlamentosunda kadın sayısı giderek artmaktadır.1

Arka plan

I. Dünya Savaşı sonrasında hızla çöküşe geçen Osmanlı İmparatorluğu yerine 29 Ekim 1923 tarihinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti, kadınlar için birçok sosyal hakkın ilk kez verildiği bir devlet olmuştur. Osmanlı'nın hüküm sürdüğü çağlar boyunca padişahın asıl eşi ve veliaht şehzadelerin öz annesi olan valide sultanlar her ne kadar düşünceleri ve nüfuzlarıyla ülkeyi yöneten sultanın kararlarını etkiledilerse de, bu etkinin herhangi bir yasallığı bulunmamaktaydı. Yani, bu kişilerin herhangi bir siyasi veya idari hakkı yoktu. Dolayısıyla, halktan veya herhangi bir kesimden başka bir kadının da politikaya karışması söz konusu olamazdı.

Kadınların siyasetteki seçme ve seçilme hakkına dair ilk başkaldırılar, yine Osmanlı'nın son dönemlerinde vuku bulmaya başlamıştır. Nezihe Muhittin isimli bir kadın, 1923 yılının Haziran ayında Türkiye'nin ilk kadın partisini kurmuş olsa da; o tarihlerde Cumhuriyet henüz ilan edilmediği için bu eylemin herhangi bir hukuki veya yasal dayanağı da olmamıştır.

Mustafa Kemal Atatürk; yeni bir ülke kurup hızla toplumu yenileşme ve çağdaşlaşma hareketleriyle değiştirmeye başladığında ilk yaptığı işlerden bir tanesi de kadının toplumdaki ve diğer sosyal ortamlardaki yerini yükseltmek olmuştur. Bu bağlamda önce 1926 yılında çıkartılan bir yasa ile eşitsizlik yaratan durumlar ortadan kaldırılmış; 1930 ve 1934 yıllarında kendilerine tanınan yerel ve genel seçimlere katılabilme, oy verip oylanabilme hakkıyla beraber Türk kadınları Avrupa'daki ve dünyadaki birçok kadından önce seçme ve seçilme ayrıcalığına sahip olmuşlardır.23

Cumhurbaşkanı

Bugüne kadar, Türkiye'de hiçbir kadın Cumhurbaşkanı olarak görev yapmadı.

TBMM Başkanı

Bugüne kadar, Türkiye'de hiçbir kadın Türkiye Büyük Millet Meclisi başkanı olarak görev yapmadı.

Cumhurbaşkanı Yardımcısı

Bugüne kadar, Türkiye'de hiçbir kadın Cumhurbaşkanı Yardımcısı olarak görev yapmadı.

Türkiye'de Cumhurbaşkanı Yardımcısı makamı 2018 yılında kuruldu.

Başbakan (1920–2018)

Tansu Çiller, Türk ekonomist ve akademisyendir. 1990 yılının Kasım ayında Doğru Yol Partisi'ye katılmasıyla beraber siyasi yaşamı başlamıştır. 13 Haziran 1993 tarihinde partinin genel başkanı olmuş, aynı yılın 25 Haziran günü ise kurulan koalisyon hükümetinin Başbakanı olarak atandı.4 6 Mart 1996 tarihine kadar yaklaşık üç yıl bu görevi yürüttü. Türkiye'nin bugüne kadarki ilk ve tek kadın başbakanıdır.

FotoğrafBaşbakanGörev başlangıcıGörev bitişiGörev süresiHükûmetCumhurbaşkanı
22Tansu Çiller <small>(1946– )25 Haziran 19935 Ekim 19952 yıl, 256 günI. ÇillerSüleyman Demirel
5 Ekim 199530 Ekim 1995II. Çiller
30 Ekim 19956 Mart 1996III. Çiller

Türkiye'de Başbakanlık makamı 2018 yılında kaldırıldı.

Bakanlar

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kadın bakanı, 1971 yılında Nihat Erim önderliğinde kurulan hükümetin sağlık bakanı olan Türkân Akyol'dur.56 Çeşitli dönem ve hükûmetlerde, çeşitli görevler üstlenmiş kadın bakanlar şunlardır:

AdıBakanlıkParti
Türkân Akyol (1928-2017)Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı (1971) Devlet Bakanlığı (1992-1993)Bağımsız SHP
Nermin Neftçi (1924-2003)Kültür Bakanlığı (1974-1975)CGP
İmren Aykut (d. 1940)Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (1987-1991) Devlet Bakanlığı (1991-1996) Çevre Bakanlığı (1997-1999)ANAP
Güler İleri (d. 1948)Devlet Bakanlığı (1991-1993)SHP
Aysel Baykal (1939-2003)Devlet Bakanlığı (1995)CHP
Önay Alpago (d. 1947)Devlet Bakanlığı (1994-1995)SHP
Işılay Saygın (1947-2019)Devlet Bakanlığı (1995-1996) Çevre Bakanlığı (1996) Turizm Bakanlığı (1996)DYP
Ayfer Yılmaz (d. 1956)Devlet Bakanlığı (1996-1997)DYP
Tansu Çiller (d. 1946)Dışişleri Bakanlığı (1996-1997)DYP
Meral Akşener (d. 1956)İçişleri Bakanlığı (1996-1997)DYP
Tayyibe Gülek (d. 1968)Devlet Bakanlığı (1999-2002)DSP
Melda Bayer (d. 1950)Devlet Bakanlığı (1999-2002)DSP
Aysel Çelikel (d. 1933)Adalet Bakanlığı (2002)Bağımsız
Güldal Akşit (1960-2021)Turizm Bakanlığı (2002-2003) Devlet Bakanlığı (2003-2007)AKP
Nimet Baş (d. 1965)Devlet Bakanlığı (2003-2007) Millî Eğitim Bakanlığı (2009-2011)AKP
Selma Aliye Kavaf (d. 1962)Devlet Bakanlığı (2009-2011)AKP
Fatma Şahin (d. 1966)Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (2011-2013)AKP
Ayşenur İslam (d. 1958)Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (2013-2015)AKP
Ayşen Gürcan (d. 1963)Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (2015)Bağımsız
Beril Dedeoğlu (1961-2019)Avrupa Birliği Bakanlığı (2015)Bağımsız
Fatma Betül Sayan Kaya (d. 1981)Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı (2016-2018)AKP
Jülide Sarıeroğlu (d. 1979)Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (2017-2018)AKP
Zehra Zümrüt Selçuk (d. 1979)Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (2018–2021)Bağımsız
Ruhsar Pekcan (d. 1958)Ticaret Bakanlığı (2018–2021)Bağımsız
Derya Yanık (d. 1972)Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (2021–görevde)AKP

TBMM Başkanvekilleri

Günümüze gelene kadar TBMM bünyesinde hiç kadın meclis başkanı görev yapmamış olmasına rağmen, farklı dönemlerde birkaç siyasetçi meclis başkanvekili olarak hizmet etmiştir. 1972 yılında, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kadın meclis başkanvekili CGP milletvekili Nermin Neftçi olmuştur. Diğer kadın başkanvekillerinden bazıları ise Meral Akşener (MHP), Güldal Mumcu (CHP) ve son olarak Ayşe Nur Bahçekapılı (AK Parti) bu görevi uzun süre üstlenmişlerdir.789

Parti liderleri

Türkiye'deki siyasi hayatın ilk kadın parti lideri Behice Boran'dır. Türkiye İşçi Partisi'nin bir üyesiyken, 1970 yılında parti içinde yapılan bir seçimle genel başkan ilan edilmiş; bu görevini 12 Eylül Darbesi'nin bir sonucu olarak bütün siyasi partilerin kapatılmasına dek devam ettirmiştir.10 Kurucu, genel başkan veya eşbaşkan olarak görev yapmış diğer kadın liderler şunlardır:

Kadın partileri

Kadınlar tarafından iki parti kuruldu: 1972'de (1980'e kadar) Türkiye Ulusal Kadınlar Partisi ve 2014'te Kadın Partisi.

Meclis Grup Başkanvekilleri

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'na göre; mecliste 20'den fazla koltukla temsil edilen her siyasi partinin 1-3 kişi arasından oluşan bir grup başkanvekili heyeti bulundurması zorunludur. Grup başkanvekilleri, diğer siyasi partiler ve meclis yönetimiyle olan ilişkileri kuran ve söz hakkına sahip olan liderlerdir. Tarihin ilk Türk kadın grup başkanvekili, 1996-1999 yılları arasında CHP'de görev yapmış olan Oya Araslı'dır. Sonraki yıllarda yine CHP'den Emine Ülker Tarhan, HDP'den Pervin Buldan ve daha sonra Meral Danış Beştaş ve AK Parti'den Özlem Zengin grup başkanvekili olarak çalışmıştır.11121314

Milletvekilleri

Türkiye'de kadınlara seçme ve seçilme hakkı ilk kez 1935 genel seçimlerinde verildi. Bu seçimlerde; Mebrure Gönenç, Sabiha Gökçül Erbay, Şekibe İnsel, Huriye Öniz Baha, Fatma Şakir Memik, Nakiye Elgün, Fakihe Öymen, Hatı Çırpan, Ferruh Güpgüp, Bahire Bediş Morova Aydilek, Mihri Pektaş, Meliha Ulaş, Esma Nayman, Sabiha Görkey, Seniha Hızal, Benal Nevzat Arıman ve Türkan Örs Baştuğ milletvekili olarak seçildi. Ayrıca 1936 yılında, meclisteki kadın çoğunluğu artırmak adına -yine seçimle gelen- Hatice Özgener de kadroya dahil edildi.15 Bu 18 kadın arasından en çok dikkat çeken isim ise, diğerlerinden farklı bir sosyal yaşama sahip olması sebebiyle kırsal kesimden gelen Satı Kadın lakaplı Hatı Çırpan olmuştur.

1935–1999 seçimleri

1935 yılından hemen sonra yapılan bütün seçimlerde, kadınların meclisteki oranları düşmeye başlamıştır. Özellikle 1950 ve 1961 seçimlerinde sadece 3 kadın meclise girebilmiş ve bu da tarihe kadınlara seçme ve seçilme hakkı verildiğinden beri meclise en az kadının girdiği seçim olarak geçmiştir.16

Seçim yılıKadın milletvekili oranıKadın milletvekili sayısıToplam milletvekili sayısı
1935%4,618395
1939%3,715429
1943%3,716435
1946%1,99465
1950%0,63487
1954%0,74541
1957%1,38610
1961%0,73450
1965%1,88450
1969%1,15450
1973%1,36450
1977%0,94450
1983%3,012399
1987%1,36450
1991%1,88450
1995%2,413550
[1999 Türkiye genel seçimleri|1999%4,222550

2002–günümüz seçimleri

1995 seçimlerinden beri, meclisteki kadın sayısı devamlı bir artış gösterse de; 2002 yılına gelene kadar yapılan hiçbir seçimde kadın vekil oranı, 1935'teki sonuçları yakalayamamıştır.17 Ancak 2007 seçimlerinden sonra kadın temsil oranı yüzde 10'un altına düşmemiştir.18

Seçim yılıKadın milletvekili oranıKadın milletvekili sayısıToplam milletvekili sayısı
2002%4,424550
2007%9,150550
2011%14,379550
2015 Haziran%17,697550
2015 Kasım%14,781550
2018%17,1103600

Cumhuriyet Senatosu üyeleri (1961–1980)

Türkiye'de 1961-1980 yılları arasında çift meclisli sistem yürürlükteyken TBMM'nin üst meclisini oluşturan Cumhuriyet Senatosu isimli bir üst yasama organı bulunmaktaydı. Bu senatoda görev almış kadın siyasetçiler şunlardır:

Valiler

Türkiye'nin ilk kadın valisi Lale Aytaman'dır. 1991-1995 yılları arasında Muğla valisi olarak görev yapan Aytaman, bu göreve Cumhurbaşkanı Turgut Özal tarafından atanmıştır. Türkiye'nin ilk kadın kaymakamları ise Elif Arslan Miskioğlu ve Özlem Bozkurt Gevrek'tir. Elif Arslan Miskioğlu Burdur'un Ağlasun ilçesinde Özlem Bozkurt Gevrek ise Çankırı ilinin Orta ilçesinde görev yapmıştır. Bu yıllardan sonra kadın vali ve kadın kaymakam sayısı artsa bile hâlâ yetersiz görülmektedir.24

Yerel yöneticiler

Gülkız Ürbül, Cumhuriyet tarihinin ilk kadın muhtarı olmuştur. Günümüzde Aydın'a bağlı bir köy olan Demircidere'de 1930 yerel seçimlerinde yılında yapılan seçimlerde 7 erkek adaya karşı yarışmış ve seçim sonunda oy çokluğuyla muhtar ilan edilmiştir.25 Sadiye Hanım 1930 yılında Artvin ili Yusufeli ilçesi Kılıçkaya beldesinde belediye başkanı seçilerek ilk kadın belediye başkanı ünvanını almıştır. Türkiye'nin ilk kadın büyükşehir belediye başkanları ise 2014 Türkiye yerel seçimleri'nde seçilen Özlem Çerçioğlu (Aydın), Fatma Şahin (Gaziantep) ve Gültan Kışanak'tır (Diyarbakır).26

Ayrıca bakınız

Kaynakça

Orijinal kaynak: türk siyasetinde kadınların yeri. Creative Commons Atıf-BenzerPaylaşım Lisansı ile paylaşılmıştır.

Footnotes

  1. Sina Akşin:Kısa Türkiye Tarihi, Türkiye İş bankası Kültür yayınları,İstanbul,2011, p.188.

  2. Türkiye'nin 75 yılı , Tempo Yayıncılık, İstanbul, 1998, p.48,59,250

  3. Türkiye'nin 75 yılı, Hürgüç Gazetecilik,, İstanbul,1998

  4. Hürriyet newspaper

  5. [ Parliament page/Meral Akşener ]

  6. [ Parliament page/Şükran Güldal Mumcu ]

Kategoriler